Mevrouw Hendrikje van der Berg staarde naar de foto in haar handen. Haar grootmoeder, amper 23 jaar oud, keek haar aan vanuit het zwart-wit beeld. “Ze is op een nacht verdwenen,” fluisterde ze tegen haar kleindochter. “Meegenomen naar Westerbork, en daarna… nooit meer teruggekomen.”
Dit weekend stonden honderden mensen zoals Hendrikje langs de route van Hooghalen naar kamp Westerbork. Ze kwamen bijeen voor een bijzondere herdenking: de vrouwenmars. Een wandeling die de laatste reis van duizenden Joodse vrouwen en meisjes symboliseert, die tijdens de Tweede Wereldoorlog te voet naar het doorgangskamp werden gedreven.
De herdenking vindt elk jaar plaats, maar dit jaar voelde anders. Emotioneler. Urgenter misschien, in een tijd waarin we opnieuw worden geconfronteerd met oorlog en vluchtelingen in Europa.
Wanneer de nacht viel, begon hun laatste reis
Tussen 1942 en 1944 werden ongeveer 107.000 Joden vanuit Nederland gedeporteerd via kamp Westerbork. Maar voordat ze in het kamp aankwamen, moesten velen eerst een vernederende voettocht ondergaan.
Vrouwen en kinderen werden midden in de nacht uit hun huizen gehaald. Vaak hadden ze slechts minuten om wat spullen te pakken. Dan begon de mars – soms wel 15 kilometer lopen door de Drentse heide, bewaakt door Nederlandse en Duitse politie.
Deze vrouwen liepen letterlijk hun doodsvonnis tegemoet, maar ze wisten dat toen nog niet. Ze hoopten op hereniging met familie, op een nieuw begin ergens anders.
— Dr. Annemiek Gringold, historicus Herinneringscentrum Kamp Westerbork
De mars was onderdeel van de systematische vernietiging. Door mensen te voet te laten gaan, werden ze verder vernederd en geïsoleerd van de buitenwereld. Onderweg werden ze bekeken door Nederlandse burgers – sommigen toonden medelijden, anderen keken gewoon weg.
Wat we vandaag herdenken: feiten en cijfers
De vrouwenmars van dit weekend bracht verschillende groepen samen. Families van overlevenden, scholieren, lokale bewoners en internationale bezoekers. Hier zijn de belangrijkste feiten over deze bijzondere herdenking:
- Route: 15 kilometer van Hooghalen naar Herinneringscentrum Kamp Westerbork
- Deelnemers: Ongeveer 800 mensen van alle leeftijden
- Duur: 3,5 tot 4 uur lopen met verschillende stopplaatsen
- Organisatie: Herinneringscentrum Westerbork samen met lokale gemeenten
- Bijzondere elementen: Voorlezing van namen, moment van stilte bij het monument
| Periode | Aantal gedeporteerden | Bestemming |
|---|---|---|
| 1942-1943 | 60.000 | Auschwitz-Birkenau |
| 1943-1944 | 35.000 | Sobibor |
| 1944 | 12.000 | Bergen-Belsen en andere kampen |
Elk jaar lopen we deze route opnieuw, niet om het leed te herhalen, maar om ervoor te zorgen dat we het nooit vergeten. Dat is wat we verplicht zijn aan deze vrouwen.
— Dirk Mulder, directeur Herinneringscentrum Kamp Westerbork
Waarom deze herdenking nu zo belangrijk is
De vrouwenmars krijgt elk jaar meer aandacht, en dat is geen toeval. Met de oorlog in Oekraïne en groeiende spanningen in Europa voelen veel mensen de urgentie om oorlogsgeschiedenis levend te houden.
Scholieren die meedoen aan de mars krijgen een directe, fysieke ervaring van wat het betekent om gedwongen te migreren. Ze voelen de vermoeidheid in hun benen, de onzekerheid over wat er komen gaat. Dat maakt de geschiedenis concreet en persoonlijk.
Voor families van overlevenden is de mars een manier om hun verhaal door te geven. Zoals Hendrikje, die voor het eerst met haar kleindochter meeloopt: “Ik wil dat ze begrijpt waar we vandaan komen. Dat ze weet wat voor moed deze vrouwen hadden.”
We zien steeds meer jonge mensen die bewust kiezen voor deze herdenking. Ze begrijpen dat vrijheid niet vanzelfsprekend is, en dat democratie beschermd moet worden.
— Sarah de Wit, docent geschiedenis Montessori College
Het herinneringscentrum merkt ook dat internationale bezoekers steeds vaker specifiek voor deze herdenking komen. Families uit Israël, de Verenigde Staten en andere landen waar nakomelingen van Nederlandse Joden wonen, plannen hun bezoek rond deze datum.
Meer dan alleen herdenken
De vrouwenmars is geen eenmalige gebeurtenis. Het is onderdeel van een groter educatief programma dat het hele jaar door actief is. Scholen kunnen speciale lesprogramma’s volgen, er zijn wandelroutes met audiogidsen, en het museum organiseert regelmatig lezingen en tentoonstellingen.
Wat de mars bijzonder maakt, is de combinatie van fysieke ervaring en emotionele impact. Deelnemers lopen letterlijk in de voetsporen van de slachtoffers. Ze zien het landschap door hun ogen, voelen de kou of de hitte, ervaren de vermoeidheid.
Het is confronterend om te beseffen dat dit prachtige landschap getuige was van zoveel leed. Maar juist daarom moeten we hier blijven komen, blijven herinneren.
— Rabbi David Lilienthal, Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam
Na afloop van de mars verzamelen deelnemers zich bij het monument op het terrein van voormalig kamp Westerbork. Daar worden namen voorgelezen van vrouwen en meisjes die deze route hebben gelopen. Het is een moment van stilte, van bezinning, maar ook van verbondenheid.
De herdenking eindigt niet met verdriet, maar met een belofte: dat we waakzaam blijven, dat we opkomen voor mensenrechten, en dat we de verhalen van deze vrouwen blijven vertellen. Want zolang we herinneren, zijn ze niet vergeten.
Veelgestelde vragen
Wanneer vindt de vrouwenmars elk jaar plaats?
De herdenking wordt jaarlijks gehouden in het najaar, meestal in oktober of november. De exacte datum wordt via de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork bekendgemaakt.
Kunnen kinderen meedoen aan de mars?
Ja, kinderen vanaf ongeveer 10 jaar kunnen meedoen. De route is wel 15 kilometer, dus goede conditie is belangrijk.
Hoeveel kost deelname aan de vrouwenmars?
Deelname aan de mars zelf is gratis. Wel wordt gevraagd om je vooraf aan te melden via de website van het herinneringscentrum.
Is de route toegankelijk voor mensen met een beperking?
Delen van de route gaan over onverharde paden door de heide. Voor mensen met mobiliteitsbeperkingen zijn er alternatieve mogelijkheden om bij de herdenking aanwezig te zijn.
Kan ik het hele jaar door het voormalige kamp Westerbork bezoeken?
Ja, het Herinneringscentrum Kamp Westerbork is het hele jaar geopend. Er zijn permanente tentoonstellingen, wandelroutes en educatieve programma’s beschikbaar.
Waarom specifiek een vrouwenmars?
Veel deportaties naar Westerbork bestonden voornamelijk uit vrouwen, kinderen en ouderen, omdat mannen vaak al eerder waren opgepakt of ondergedoken. De vrouwenmars eert specifiek hun verhaal.