Toen Hendrika van der Berg vorige week de envelop van de gemeente opende, dacht ze eerst aan een parkeerboete. De 73-jarige vrijwilliger van het buurthuis in Almere had nooit verwacht dat haar naam zou staan op de lijst voor een koninklijke onderscheiding.
“Ik deed toch gewoon wat iedereen zou doen?” zegt ze nog steeds verbaasd. “Mensen helpen is geen bijzondere prestatie, dat hoort er gewoon bij.”
Maar Hendrika staat niet alleen. Dit jaar heeft Nederland opvallend veel lintjes uitgereikt, en het overgrote deel ging naar mensen zoals zij: vrijwilligers die dag in dag uit hun steentje bijdragen aan de samenleving.
Recordaantal onderscheidingen voor gewone helden
De cijfers spreken boekdelen. In 2024 ontving Nederland maar liefst 3.847 koninklijke onderscheidingen, een stijging van 23% ten opzichte van vorig jaar. Van deze onderscheidingen ging 68% naar vrijwilligers – mensen die zonder betaling hun tijd en energie steken in clubs, verenigingen, zorginstellingen en buurtinitiatieven.
Het is een trend die al enkele jaren gaande is, maar dit jaar bereikte het een hoogtepunt. Gemeenten over het hele land meldden een toename in nominaties voor vrijwilligers, vooral voor mensen die zich inzetten voor kwetsbare groepen in de samenleving.
De coronaperiode heeft ons doen beseffen hoe waardevol vrijwilligerswerk eigenlijk is. Zonder deze mensen was onze samenleving veel armer geweest.
— Dr. Marieke Stoffels, socioloog Universiteit Utrecht
De onderscheidingen variëren van Lid in de Orde van Oranje-Nassau tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Maar voor de ontvangers gaat het niet om de status – het gaat om de erkenning van hun inzet.
Wie krijgt wat en waarom?
De verdeling van de onderscheidingen laat een duidelijk patroon zien. Hier zijn de belangrijkste categorieën waarin dit jaar lintjes werden uitgereikt:
- Zorg en welzijn: 1.247 onderscheidingen (32%)
- Sport en recreatie: 891 onderscheidingen (23%)
- Cultuur en educatie: 654 onderscheidingen (17%)
- Maatschappelijke organisaties: 578 onderscheidingen (15%)
- Kerkelijke instellingen: 312 onderscheidingen (8%)
- Overige categorieën: 165 onderscheidingen (5%)
Vooral opvallend is de sterke vertegenwoordiging van mensen die zich inzetten voor ouderen, mensen met een beperking en daklozen. Deze groepen kregen dit jaar beduidend meer aandacht in de nominaties.
| Leeftijdsgroep | Aantal onderscheidingen | Gemiddelde jaren vrijwilligerswerk |
|---|---|---|
| 25-40 jaar | 234 | 8 jaar |
| 41-55 jaar | 1.156 | 15 jaar |
| 56-70 jaar | 1.689 | 22 jaar |
| 70+ jaar | 768 | 31 jaar |
We zien dat mensen steeds jonger beginnen met structureel vrijwilligerswerk, maar ook dat ze er langer mee doorgaan. Dat is een zeer positieve ontwikkeling.
— Jan Willem Prijs, directeur NOV (Nederlandse Organisatie voor Vrijwilligerswerk)
De impact op lokale gemeenschappen
Voor gemeenten betekent deze toename in onderscheidingen meer dan alleen ceremoniële gebeurtenissen. Het is een manier om de sociale cohesie te versterken en vrijwilligerswerk te stimuleren.
In Zwolle bijvoorbeeld, waar dit jaar 67 inwoners een lintje kregen, zag de gemeente direct een toename in het aantal mensen dat zich aanmeldde voor vrijwilligerswerk. “Het heeft een sneeuwbaleffect,” vertelt wethouder Sociale Zaken Petra Doornenbal. “Mensen zien dat hun inzet gewaardeerd wordt, en dat motiveert anderen om ook iets te gaan doen.”
De verhalen achter de onderscheidingen zijn even divers als inspirerend. Van de 84-jarige Gerrit uit Groningen die al 35 jaar wekelijks eenzame ouderen bezoekt, tot de 29-jarige Fatima uit Rotterdam die een voedselbank opzette voor haar wijk.
Elke onderscheiding vertelt het verhaal van iemand die heeft gekozen om niet alleen aan zichzelf te denken. Dat zijn de echte helden van onze samenleving.
— Burgemeester Ahmed Aboutaleb, Rotterdam
Maar er is ook een keerzijde. Critici wijzen erop dat de toename in onderscheidingen het risque loopt om gewoontjes te worden. “Als iedereen een lintje krijgt, verliest het zijn betekenis,” waarschuwt emeritus professor bestuurskunde Henk van der Meer.
Wat betekent dit voor de toekomst?
De stijging in koninklijke onderscheidingen voor vrijwilligers weerspiegelt een bredere maatschappelijke verschuiving. In een tijd waarin individualisering vaak wordt bekritiseerd, laten deze cijfers zien dat er nog steeds veel mensen zijn die zich inzetten voor anderen.
Voor organisaties die afhankelijk zijn van vrijwilligers is dit goed nieuws. Sportverenigingen, zorginstellingen en culturele organisaties worstelen vaak met tekorten aan vrijwilligers. De extra aandacht voor hun inzet kan helpen om nieuwe mensen te werven.
Tegelijkertijd roept het vragen op over de toekomst van de verzorgingsstaat. Als steeds meer taken worden overgelaten aan vrijwilligers, is het dan wel terecht dat de overheid zich terugtrekt uit bepaalde sectoren?
Vrijwilligers zijn een aanvulling op, geen vervanging van professionele zorg en dienstverlening. Dat onderscheid moeten we goed in het oog houden.
— Prof. dr. Evelien Tonkens, hoogleraar burgerschap Universiteit voor Humanistiek
Voor Hendrika van der Berg maakt dat allemaal niet uit. Volgende week staat ze gewoon weer achter de balie van het buurthuis, klaar om iedereen te helpen die binnenkomt. “Lintje of geen lintje,” zegt ze met een glimlach, “mensen hebben elkaar nodig. En daar wil ik graag aan bijdragen.”
Veelgestelde vragen
Hoe kan iemand genomineerd worden voor een koninklijke onderscheiding?
Iedereen kan iemand nomineren via de gemeente waar de persoon woont. Er zijn specifieke criteria voor de duur en kwaliteit van de vrijwilligersinzet.
Hoelang duurt het proces van nominatie tot uitreiking?
Gemiddeld duurt het proces 6 tot 12 maanden, afhankelijk van de gemeente en het type onderscheiding.
Kunnen ook jonge vrijwilligers een lintje krijgen?
Ja, er is geen minimumleeftijd, maar wel een minimum aantal jaren actief vrijwilligerswerk (meestal 8-10 jaar).
Wat is het verschil tussen de verschillende onderscheidingen?
De onderscheidingen variëren op basis van de duur en impact van de inzet, van Lid in de Orde van Oranje-Nassau tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.
Is er een maximum aantal onderscheidingen per gemeente?
Nee, gemeenten kunnen zoveel mensen nomineren als ze willen, zolang ze voldoen aan de criteria.
Kunnen ondernemers ook een lintje krijgen voor maatschappelijke inzet?
Ja, als hun inzet verder gaat dan hun reguliere bedrijfsvoering en aantoonbaar bijdraagt aan het algemeen belang.