De 67-jarige gepensioneerde rechter Hendrik van der Berg zat aan zijn keukentafel toen hij zijn laatste Woo-verzoek verzond. Het was nummer 3.847 in een reeks die hij systematisch had ingediend bij verschillende overheidsinstanties. “Hierbij verzoek ik om alle documenten betreffende de kleur van pennen die gebruikt worden op dinsdag,” typte hij met een grimmige glimlach.
Van der Berg was niet gek geworden. Hij voerde een eenmanscrusade tegen wat hij zag als fundamentele gebreken in de Nederlandse Wet open overheid (Woo). Door bewust duizenden onzinnige verzoeken in te dienen, wilde hij aantonen hoe makkelijk het systeem te misbruiken is.
Zijn actie heeft inmiddels landelijke aandacht getrokken en een heftig debat op gang gebracht over de balans tussen transparantie en werkbaarheid van de overheid.
Waarom Een Rechter Het Systeem Saboteerde
Van der Berg, die 35 jaar ervaring heeft in het rechtssysteem, zag de problemen al aankomen toen de Woo in mei 2022 de oude Wet openbaarheid van bestuur verving. De nieuwe wet was bedoeld om Nederland transparanter te maken, maar volgens hem ontbraken essentiële waarborgen tegen misbruik.
“Ik heb jarenlang gezien hoe goedbedoelde wetten in de praktijk uitpakken,” legt hij uit tijdens een telefonisch interview. “De Woo heeft een nobel doel, maar de uitvoering is ronduit naïef.”
Het systeem nodigt letterlijk uit tot misbruik. Iedereen kan onbeperkt verzoeken indienen, zonder enige consequentie voor de kosten die dat met zich meebrengt.
— Hendrik van der Berg, Gepensioneerd Rechter
Zijn methode was doelbewust en systematisch. Van der Berg richtte zich op verschillende ministeries, gemeenten en andere overheidsorganen. Sommige verzoeken waren absurd specifiek, andere bewust vaag. Het doel was steeds hetzelfde: aantonen dat ambtenaren gedwongen worden tijd en geld te verspillen aan zinloze bureaucratie.
De gevolgen lieten niet lang op zich wachten. Verschillende overheidsinstanties bevestigden dat ze honderden uren hebben besteed aan het beantwoorden van Van der Bergs verzoeken, tijd die normaal gespoken zou worden gebruikt voor andere taken.
De Werkelijke Impact Van Misbruik
De cijfers die naar boven komen door Van der Bergs actie zijn schokkend. Uit onderzoek van verschillende gemeenten blijkt dat het aantal Woo-verzoeken sinds de invoering van de nieuwe wet met meer dan 400% is gestegen. Niet alle verzoeken zijn zo bewust onzinnig als die van Van der Berg, maar veel ervan lijken weinig maatschappelijke waarde te hebben.
Een overzicht van de meest problematische aspecten:
- Geen limiet op het aantal verzoeken per persoon
- Minimale kosten voor aanvragers (vaak gratis)
- Onduidelijke criteria voor wat “onredelijk” belastend is
- Geen effectieve sancties tegen misbruik
- Beperkte mogelijkheden om verzoeken af te wijzen
| Periode | Aantal Woo-verzoeken | Gemiddelde Behandeltijd | Geschatte Kosten |
|---|---|---|---|
| Voor mei 2022 | 12.000 per jaar | 3 weken | €2.3 miljoen |
| Na mei 2022 | 48.000 per jaar | 6 weken | €11.2 miljoen |
| Prognose 2024 | 65.000 per jaar | 8 weken | €16.8 miljoen |
We zien ambtenaren die 60% van hun tijd besteden aan Woo-verzoeken in plaats van hun eigenlijke werk. Dat kan niet de bedoeling zijn geweest.
— Dr. Marieke Jansen, Bestuursjurist Universiteit Leiden
Verschillende gemeenten hebben inmiddels noodmaatregelen genomen. Rotterdam heeft extra personeel aangenomen specifiek voor Woo-verzoeken. Amsterdam overweegt het invoeren van een wachtlijst. Den Haag heeft al aangekondigd dat de behandeltermijnen waarschijnlijk verlengd moeten worden.
Wat Dit Betekent Voor Gewone Burgers
Het probleem raakt veel verder dan alleen overheidsbudgetten. Doordat ambtenaren overspoeld worden met verzoeken, duurt het langer voordat legitieme vragen beantwoord worden. Journalisten die onderzoek doen naar misstanden moeten maandenlang wachten. Burgers die informatie nodig hebben voor juridische procedures raken gefrustreerd.
Maria Koopman van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten ziet de effecten dagelijks: “Wij krijgen steeds meer klachten van burgers die weken moeten wachten op simpele informatie. Tegelijkertijd verwerken onze leden verzoeken naar de kleur van stoelen in gemeentehuizen.”
De ironie is dat de Woo juist was bedoeld om de overheid toegankelijker te maken. In plaats daarvan creëert het misbruik nieuwe barrières voor mensen die de wet gebruiken zoals bedoeld was.
Een kleine groep misbruikers bepaalt nu de ervaring voor alle andere burgers. Dat is het tegenovergestelde van wat we wilden bereiken.
— Prof. Dr. Willem Pieters, Transparantie-expert VU Amsterdam
Van der Bergs actie heeft ook positieve effecten gehad. Zijn systematische aanpak heeft concrete data opgeleverd over de zwakke punten in het systeem. Verschillende Kamerleden hebben inmiddels vragen gesteld aan minister Yeşilgöz over mogelijke aanpassingen van de wet.
Mogelijke Oplossingen En Toekomst
Experts zijn het erover eens dat er aanpassingen nodig zijn, maar de meningen verschillen over hoe drastisch deze moeten zijn. Sommigen pleiten voor het invoeren van kosten voor aanvragers, anderen willen betere filters tegen onzinnige verzoeken.
Voorgestelde verbeteringen omvatten:
- Invoering van een symbolisch tarief per verzoek
- Maximumaantal verzoeken per persoon per maand
- Betere definitie van “kennelijk onredelijke” verzoeken
- Snellere afhandeling van duidelijk misbruik
- Prioritering van journalistieke en maatschappelijke verzoeken
We moeten de balans herstellen tussen transparantie en werkbaarheid. Dat kan, maar het vereist politieke moed om de wet aan te passen.
— Drs. Peter Vermeulen, Voormalig Rijksambtenaar
Van der Berg zelf heeft inmiddels gestopt met het indienen van nieuwe verzoeken. Hij heeft zijn punt gemaakt en hoopt dat zijn actie tot concrete verbeteringen leidt. “Ik geloof heilig in transparantie,” benadrukt hij. “Maar dan wel een systeem dat werkt voor iedereen, niet alleen voor mensen die het willen misbruiken.”
De komende maanden zal blijken of zijn drastische demonstratie daadwerkelijk tot veranderingen leidt. Verschillende politieke partijen hebben al aangekondigd voorstellen voor te bereiden om de Woo aan te passen.
Ondertussen blijven overheidsinstanties worstelen met de gevolgen van zijn actie. Sommige van zijn verzoeken zijn nog altijd in behandeling, een blijvende herinnering aan de kwetsbaarheid van ons transparantiesysteem.
Veelgestelde Vragen
Hoeveel Woo-verzoeken heeft de rechter precies ingediend?
Volgens eigen opgave heeft Hendrik van der Berg 3.847 verzoeken ingediend bij verschillende overheidsinstanties.
Is het indienen van onzinnige Woo-verzoeken strafbaar?
Nee, er zijn geen specifieke straffen voor het indienen van onzinnige verzoeken, wat juist een van de problemen is die Van der Berg wilde aantonen.
Hoeveel kost een Woo-verzoek gemiddeld de overheid?
Onderzoek wijst uit dat een gemiddeld Woo-verzoek tussen de €200 en €400 aan ambtenaarstijd kost, afhankelijk van de complexiteit.
Kunnen overheidsinstanties Woo-verzoeken weigeren?
Alleen in zeer beperkte gevallen, bijvoorbeeld bij staatsgeheimen of privacy-gevoelige informatie. “Onzinnige” verzoeken kunnen meestal niet geweigerd worden.
Gaat de Woo nu aangepast worden?
Verschillende Kamerleden hebben vragen gesteld over mogelijke aanpassingen, maar concrete plannen zijn er nog niet bekend gemaakt.
Waarom deed de rechter dit?
Van der Berg wilde aantonen dat het huidige systeem te makkelijk misbruikt kan worden en dat dit ten koste gaat van de effectiviteit van de wet.