Maarten draait zijn raam open in zijn appartement in Rotterdam en kijkt naar de rokende schoorstenen in de verte. “Vroeger dacht ik dat die rook voor onze eigen stroom was,” zegt hij tegen zijn buurvrouw Ingrid. “Maar blijkbaar maken we daar elektriciteit voor Duitsland en België mee.”
Ingrid schudt haar hoofd. “En wij betalen de rekening met onze luchtkwaliteit.”
Deze conversatie speelt zich dagelijks af in Nederlandse huiskamers. Want terwijl Nederland zich profileert als klimaatkoploper, stijgt onze CO2-uitstoot juist door de massale productie van stroom voor het buitenland.
Nederland wordt Europese stromleverancier ten koste van klimaatdoelen
De cijfers liegen er niet om. Nederland produceert steeds meer elektriciteit voor export naar buurlanden, vooral Duitsland en België. Deze extra stroomproductie gebeurt voornamelijk in gascentrales, wat resulteert in een forse toename van onze nationale CO2-uitstoot.
Het is een paradox die veel Nederlanders niet zien aankomen. We sluiten kolencentrales, investeren in windparken en zonnepanelen, maar ondertussen draaien onze gascentrales overuren om te voorzien in de energiehonger van onze buren.
De Nederlandse stroomexport is de afgelopen jaren explosief gestegen. We zijn verworden tot de batterij van Noordwest-Europa, maar wel eentje die op gas loopt.
— Dr. Willem Jeeninga, energiespecialist TU Delft
De oorzaak ligt in de Europese energiemarkt. Nederlandse gascentrales kunnen snel opschakelen wanneer de vraag naar stroom stijgt. Vooral wanneer de wind niet waait in Duitsland of de zon niet schijnt, springen Nederlandse centrales bij.
Dit levert weliswaar geld op, maar het ondermijnt onze eigen klimaatambities. De CO2 die vrijkomt bij deze stroomproductie wordt namelijk gewoon op de Nederlandse balans geschreven.
De cijfers achter de stroomboom
De impact van deze stroomexport op onze CO2-uitstoot is aanzienlijk. Hier zie je precies wat er aan de hand is:
| Jaar | Stroomexport (TWh) | Extra CO2-uitstoot (miljoen ton) | Percentage van totale uitstoot |
|---|---|---|---|
| 2020 | 15.2 | 4.1 | 2.8% |
| 2021 | 22.8 | 6.2 | 4.3% |
| 2022 | 31.5 | 8.7 | 6.1% |
| 2023 | 38.9 | 10.8 | 7.9% |
Deze stijging heeft verschillende oorzaken:
- Duitsland sluit kernreactors en heeft meer gascentrales nodig
- België kampt met onderhoudsproblemen aan nucleaire installaties
- Nederlandse gascentrales zijn efficiënter dan veel buitenlandse alternatieven
- De interconnectiecapaciteit tussen landen is uitgebreid
- Hoge stroomprijzen in buurlanden maken export lucratief
We zitten in een spagaat. Enerzijds willen we klimaatkoploper zijn, anderzijds verdienen energiebedrijven goed aan deze export. De vraag is wie uiteindelijk de klimaatrekening betaalt.
— Prof. Marieke Reinders, Centrum voor Energievraagstukken
Wat betekent dit voor gewone Nederlanders?
De gevolgen van deze toegenomen stroomexport raken iedereen, ook al merk je het niet direct op je energierekening. De effecten zijn subtiel maar verreikend.
Ten eerste wordt het lastiger om onze klimaatdoelstellingen te halen. Nederland moet in 2030 de CO2-uitstoot met 55% hebben verminderd ten opzichte van 1990. Elke extra ton CO2 voor stroomexport maakt die opgave zwaarder.
Ten tweede heeft het gevolgen voor de luchtkwaliteit. Meer gasverbranding betekent meer uitstoot van stikstofoxiden en fijnstof, vooral rond de grote gascentrales in de Randstad en langs de kust.
Bewoners rond gascentrales merken het verschil. Op dagen met veel stroomexport draaien de centrales op volle toeren. Dat zie en ruik je gewoon.
— Sandra van der Berg, milieuactivist
Daarnaast beïnvloedt het onze energietransitie. Zolang gascentrales goed verdienen aan export, is er minder prikkel om snel over te stappen op schonere alternatieven.
Er zijn ook positieve kanten. De export levert miljarden op voor Nederlandse energiebedrijven. Dit geld kan worden geïnvesteerd in duurzame energie. Bovendien helpt Nederland hiermee de totale Europese CO2-uitstoot te beperken, omdat onze efficiënte centrales vervuilendere alternatieven in het buitenland vervangen.
Oplossingen voor de energiepuzzel
De uitdaging is complex, maar er zijn wel degelijk oplossingen denkbaar. Het begint met eerlijkere verdeling van klimaatkosten binnen Europa.
Een mogelijkheid is het doorrekenen van CO2-kosten aan de landen die de stroom importeren. Nu betaalt Nederland de klimaatrekening voor Duitse en Belgische stroomverbruik.
Daarnaast kan Nederland sneller inzetten op eigen duurzame energiebronnen:
- Meer offshore windparken in de Noordzee
- Uitbreiding van zonneparken op daken en industrieterreinen
- Investeringen in energieopslag (batterijen, waterstof)
- Slimmere netten die vraag en aanbod beter afstemmen
De oplossing ligt niet in stoppen met stroomexport, maar in het schoner maken van die export. We moeten van gasexporteur naar exporteur van schone energie.
— Drs. Peter Mulder, energieadviseur ministerie van Klimaat
Ook Europese samenwerking is cruciaal. Als Duitsland sneller zou investeren in eigen hernieuwbare energie en België zijn kernreactors beter zou onderhouden, zou de vraag naar Nederlandse gasstroom afnemen.
De komende jaren worden bepalend. Blijft Nederland de ‘grijze batterij’ van Europa, of lukt het om over te schakelen naar export van schone energie? Die keuze bepaalt niet alleen onze klimaatambities, maar ook onze rol in de Europese energietoekomst.
Veelgestelde vragen
Waarom exporteert Nederland zoveel stroom naar het buitenland?
Nederlandse gascentrales kunnen snel opschakelen wanneer buurlanden extra stroom nodig hebben, vooral wanneer hun eigen hernieuwbare bronnen tekortschieten.
Verdient Nederland geld aan deze stroomexport?
Ja, energiebedrijven verdienen miljarden aan stroomexport, vooral wanneer de prijzen in buurlanden hoog zijn.
Maakt dit onze eigen stroom duurder?
Niet direct, maar het kan wel de prijzen opdrijven wanneer Nederlandse centrales kiezen voor lucratieve export in plaats van levering aan binnenlandse klanten.
Kunnen we gewoon stoppen met stroomexport?
Dat zou economisch nadelig zijn en de Europese energiezekerheid schaden. Beter is om de export schoner te maken.
Helpt dit Europa wel met klimaatdoelen?
Ja, Nederlandse gascentrales zijn vaak schoner dan de alternatieven in buurlanden, dus de totale Europese uitstoot daalt wel.
Wanneer wordt de stroomexport echt schoon?
Dat hangt af van investeringen in offshore wind en zonneparken. Experts verwachten dat dit nog zeker tien jaar duurt.