Gerda van der Berg neemt een laatste trek van haar sigaret op het balkon van haar appartement in Utrecht. “Vroeger rookte ik twee pakjes per dag,” vertelt ze terwijl ze de peuk uitdrukt. “Nu nog maar een half pakje. Niet vanwege mijn gezondheid, maar omdat ik het gewoon niet meer kan betalen.”
Gerda is niet de enige. Overal in Nederland stoppen mensen met roken of minderen drastisch. Het gevolg? De overheid ziet haar accijnsinkomsten uit sigaretten krimpen tot 2,6 miljard euro – een forse daling die beleidsmakers wakker doet liggen.
Deze trend zet een financiële realiteit bloot die jarenlang werd weggemoffeld: Nederland is verslaafd geraakt aan de inkomsten uit tabaksaccijns, terwijl het tegelijkertijd probeert mensen te ontmoedigen om te roken.
Waarom de overheid minder verdient aan sigaretten
De cijfers liegen er niet om. Waar de Nederlandse schatkist vroeger kon rekenen op stabiele miljarden uit tabaksaccijns, zien we nu een gestage daling. De 2,6 miljard euro aan accijnsinkomsten markeert een keerpunt in de Nederlandse rookcultuur.
Verschillende factoren spelen hierbij een rol. Ten eerste zijn de prijzen van sigaretten de afgelopen jaren explosief gestegen. Een pakje dat vijf jaar geleden nog acht euro kostte, kost nu gemiddeld twaalf euro of meer. Deze prijsstijgingen zijn grotendeels het gevolg van verhoogde accijnzen – een bewuste beleidskeuze om roken te ontmoedigen.
De regering heeft zichzelf in een paradox gewerkt. Elke succesvolle anti-rookcampagne betekent minder inkomsten voor de schatkist.
— Dr. Martijn Hendriksen, Fiscaal econoom Erasmus Universiteit
Daarnaast zien we een generatiewisseling. Jongeren beginnen simpelweg minder vaak met roken. Waar in de jaren negentig nog 40% van de jongvolwassenen rookte, is dit percentage gedaald naar minder dan 20%.
Ook de opkomst van alternatieven speelt een rol. E-sigaretten en verwarmde tabaksproducten worden steeds populairder, maar deze vallen onder een ander accijnsregime met lagere tarieven.
De financiële impact in cijfers
Om de omvang van deze daling te begrijpen, is het belangrijk om naar de concrete cijfers te kijken. De 2,6 miljard euro aan tabaksaccijns vormt een aanzienlijk deel van de totale accijnsinkomsten van Nederland.
| Jaar | Accijnsinkomsten tabak | Verandering t.o.v. vorig jaar |
|---|---|---|
| 2020 | €3,1 miljard | – |
| 2021 | €2,9 miljard | -6,5% |
| 2022 | €2,7 miljard | -6,9% |
| 2023 | €2,6 miljard | -3,7% |
Deze daling heeft verschillende oorzaken:
- Minder mensen beginnen met roken
- Bestaande rokers stoppen of minderen
- Grenshandel neemt toe door hoge Nederlandse prijzen
- Illegale handel in sigaretten groeit
- Overstap naar alternatieven zoals e-sigaretten
We zien dat Nederlanders massaal naar België en Duitsland rijden om goedkopere sigaretten te kopen. Dat geld verdwijnt uit onze schatkist.
— Sandra Koopman, Onderzoeker Nederlands Instituut voor Budgetonderzoek
Vooral de grenshandel vormt een groeiend probleem. Rokers die dicht bij de grens wonen, maken regelmatig uitstapjes naar België of Duitsland, waar sigaretten aanzienlijk goedkoper zijn.
Wat betekent dit voor gewone Nederlanders?
De dalende accijnsinkomsten uit tabak dwingen de overheid om na te denken over alternatieve inkomstenbronnen. Dit kan gevolgen hebben voor alle Nederlanders, niet alleen voor rokers.
Wanneer de overheid minder inkomsten heeft uit accijnzen, moet dat geld ergens anders vandaan komen. Dit kan leiden tot:
- Hogere belastingen op andere producten
- Verhoging van de inkomstenbelasting
- Bezuinigingen op overheidsuitgaven
- Nieuwe accijnzen op andere producten
Tegelijkertijd brengt de afname van het aantal rokers ook kostenbesparingen met zich mee. Minder rokers betekent op termijn lagere zorgkosten, wat de overheidsfinanciën ten goede komt.
Het is een klassiek voorbeeld van korte versus lange termijn denken. Nu verliezen we accijnsinkomsten, maar over tien jaar besparen we miljarden aan zorgkosten.
— Prof. dr. Ellen de Wit, Gezondheidseconomie UvA
Voor rokers zelf betekent de huidige ontwikkeling vaak een moeilijke keuze. Zoals Gerda uit Utrecht al aangaf: stoppen of drastisch minderen wordt steeds meer een financiële noodzaak dan een bewuste keuze.
Veel rokers ervaren frustratie over wat zij zien als ‘dubbele moraal’ van de overheid. Enerzijds wordt roken ontmoedigd door hoge prijzen en restricties, anderzijds blijft de overheid afhankelijk van de inkomsten uit tabaksaccijns.
De toekomst van tabaksaccijns in Nederland
Beleidsmakers staan voor een lastig dilemma. Het anti-rookbeleid werkt: minder Nederlanders roken, wat goed is voor de volksgezondheid. Maar tegelijkertijd verdwijnen er miljarden uit de schatkist.
Verschillende scenario’s zijn denkbaar voor de komende jaren. De regering kan ervoor kiezen om de accijnzen verder te verhogen om de dalende volumes te compenseren. Dit zou betekenen dat de overgebleven rokers nog meer gaan betalen.
Een ander scenario is het invoeren van nieuwe accijnzen op alternatieven zoals e-sigaretten. Deze producten worden nu relatief licht belast, maar dat zou kunnen veranderen.
We moeten af van de afhankelijkheid van tabaksaccijns. Het is tijd om te kijken naar duurzamere belastinginkomsten die niet afhangen van schadelijk gedrag.
— Drs. Robert Jansen, Belastingadviseur en voormalig ambtenaar Financiën
Ook internationale samenwerking wordt steeds belangrijker. De grenshandel kan alleen effectief worden aangepakt door betere afstemming met buurlanden over accijnstarieven.
Voor consumenten betekent dit waarschijnlijk dat roken in de komende jaren nog duurder wordt. De trend richting een rookvrije samenleving lijkt onomkeerbaar, en de overheid zal nieuwe manieren moeten vinden om de wegvallende inkomsten te compenseren.
Veelgestelde vragen
Waarom dalen de accijnsinkomsten uit sigaretten?
Minder mensen roken, bestaande rokers stoppen of minderen, en er is meer grenshandel door hoge Nederlandse prijzen.
Hoeveel verdient de overheid nog aan tabaksaccijns?
In 2023 was dit 2,6 miljard euro, een daling van ongeveer 500 miljoen euro ten opzichte van 2020.
Betekent dit dat andere belastingen omhoog gaan?
Dat is mogelijk, maar de overheid bespaart op termijn ook geld doordat minder rokers lagere zorgkosten betekent.
Waarom zijn Nederlandse sigaretten zo duur vergeleken met het buitenland?
Nederland heeft bewust hoge accijnzen ingevoerd om roken te ontmoedigen, wat de prijzen flink opdrijft.
Wat gebeurt er met accijnzen op e-sigaretten?
Deze zijn nu lager belast dan gewone sigaretten, maar dat zou in de toekomst kunnen veranderen.
Is de daling van tabaksaccijns slecht voor Nederland?
Op korte termijn betekent het minder inkomsten, maar op lange termijn levert het gezondheidswinst en lagere zorgkosten op.