Marlijn staart naar de prijzen in de supermarkt en schudt ongelovig haar hoofd. “Vijf euro voor een kilo tomaten? Dat kan toch niet waar zijn,” mompelt ze tegen zichzelf. De 34-jarige moeder van twee kinderen uit Utrecht heeft de afgelopen maanden een steeds grotere portie van haar maandbudget aan boodschappen moeten besteden.
Wat Marlijn niet weet, is dat de hoge prijzen die zij in de winkel ziet pas het begin zijn. Achter de schermen worstelen boeren door heel Europa met recordhoge kosten voor kunstmest – en die kosten komen rechtstreeks terecht op ons bord.
De situatie is zo ernstig geworden dat de Europese Commissie nu met een noodplan komt om de voedselzekerheid te waarborgen. Want zonder ingrijpen dreigen de voedselprijzen de komende maanden nog veel hoger te worden.
Waarom kunstmest zo duur is geworden
De prijzen van kunstmest zijn de afgelopen twee jaar door het dak gegaan. Waar boeren vroeger rond de 300 euro per ton betaalden, moeten ze nu soms meer dan 800 euro neertellen. Dat is bijna drie keer zoveel.
De oorzaken zijn complex maar helder. Door de oorlog in Oekraïne viel een groot deel van de wereldwijde kunstmestproductie weg. Rusland en Belarus waren samen goed voor bijna 40% van de wereldwijde export van kalimest. Ook de productie van stikstofmest kwam onder druk te staan door de hoge gasprijzen.
We zien boeren die letterlijk kiezen tussen hun bedrijf redden of hun gewassen bemesten. Dat is een onhoudbare situatie.
— Dr. Emma van der Berg, landbouweconome Wageningen Universiteit
Het probleem raakt niet alleen grote agrarische bedrijven. Ook kleinere boeren en tuinders merken de pijn. Sommigen hebben al besloten om minder te gaan verbouwen, simpelweg omdat de kosten te hoog zijn geworden.
Wat Brussel nu gaat doen
De Europese Commissie heeft een steunpakket van 500 miljoen euro aangekondigd om de crisis het hoofd te bieden. Het plan bestaat uit verschillende onderdelen die snel moeten helpen:
- Directe steun aan boeren: 200 miljoen euro gaat rechtstreeks naar landbouwbedrijven die in de problemen zijn gekomen
- Alternatieve mestbronnen: Investeringen in biologische mest en compost krijgen extra subsidie
- Onderzoek naar vervangers: 100 miljoen euro voor het ontwikkelen van nieuwe, goedkopere meststoffen
- Strategische reserves: Europa wil eigen voorraden aanleggen om minder afhankelijk te zijn van import
- Handelsafspraken: Nieuwe deals met landen zoals Marokko en Canada voor kunstmestimport
| Maatregel | Budget (miljoen €) | Verwacht effect |
|---|---|---|
| Directe boersteun | 200 | Korte termijn verlichting |
| Alternatieve mest | 150 | Minder afhankelijkheid |
| Onderzoek & ontwikkeling | 100 | Lange termijn oplossing |
| Strategische reserves | 50 | Prijsstabiliteit |
Dit steunpakket is geen luxe maar een absolute noodzaak. Zonder actie riskeren we voedselschaarste in bepaalde regio’s.
— Frans Hendriksen, voorzitter Nederlandse Akkerbouw Vakbond
Nederland krijgt naar verwachting ongeveer 45 miljoen euro uit dit steunpakket. Dat geld moet vooral naar akkerbouwers en glastuinders gaan, die het zwaarst getroffen zijn door de hoge mestprijzen.
Wat dit betekent voor jouw portemonnee
De realiteit is dat consumenten de komende maanden waarschijnlijk nog hogere voedselprijzen gaan zien. Vooral producten die veel kunstmest nodig hebben – zoals graan, groenten en fruit – worden duurder.
Experts verwachten dat de prijzen van brood, pasta en groenten met nog eens 10 tot 15% kunnen stijgen voordat het steunplan effect heeft. Voor een gemiddeld huishouden betekent dit 30 tot 50 euro extra per maand aan boodschappen.
We adviseren consumenten om nu al te kijken naar alternatieven: meer seizoensgroenten, minder verspilling, en waar mogelijk lokale producten.
— Lisa Vermeulen, voedingsexpert Voedingscentrum
Bepaalde sectoren worden harder geraakt dan andere. Glastuinders, die veel energie en meststoffen gebruiken, staan onder extreme druk. Sommige bedrijven hebben al aangekondigd dat ze tijdelijk stoppen met produceren.
Ook biologische boeren, die normaal gesproken minder afhankelijk zijn van kunstmest, voelen de pijn. De prijzen van biologische alternatieven zijn namelijk ook omhoog geschoten door de toegenomen vraag.
Wanneer wordt het beter?
De verwachting is dat het steunplan begin 2024 merkbaar effect gaat hebben. Maar een volledig herstel van de mestprijzen zal waarschijnlijk nog jaren duren. Europa moet namelijk eerst nieuwe handelsrelaties opbouwen en alternatieve productie op gang brengen.
Ondertussen werken onderzoekers hard aan innovatieve oplossingen. Van mest uit zeewier tot kunstmatige stikstofproductie met groene energie – de toekomst van de landbouw wordt mogelijk heel anders dan we gewend zijn.
De crisis dwingt ons om slimmer en duurzamer te gaan boeren. Op de lange termijn kan dat zelfs voordelig uitpakken.
— Prof. Dr. Jan Koopmans, duurzame landbouw TU Delft
Voor consumenten blijft het voorlopig een kwestie van aanpassen en slim inkopen. De tijd van spotgoedkoop voedsel lijkt definitief voorbij, maar het alternatief – voedselschaarste – is veel erger.
De komende maanden worden cruciaal. Als het Europese steunplan werkt, kunnen we de ergste klappen nog afwenden. Maar het zal wennen worden aan een nieuwe realiteit waarin voedsel weer de echte waarde krijgt die het verdient.
Veelgestelde vragen
Waarom is kunstmest zo belangrijk voor onze voedselproductie?
Zonder kunstmest zou de oogst met 30 tot 50% dalen, wat onvoldoende voedsel betekent voor de groeiende wereldbevolking.
Wanneer worden de voedselprijzen weer normaal?
Experts verwachten dat prijzen pas eind 2024 of begin 2025 weer stabiliseren, afhankelijk van het succes van het Europese steunplan.
Kan ik zelf iets doen tegen de hoge voedselprijzen?
Ja, door minder voedsel te verspillen, seizoensproducten te kopen en lokale boeren te steunen kun je kosten besparen.
Welke producten worden het duurst?
Graan, groenten uit kassen, en producten die veel kunstmest nodig hebben zullen waarschijnlijk het meest in prijs stijgen.
Is biologisch voedsel nu een betere keus?
Biologische producten zijn ook duurder geworden, maar de prijsstijging is vaak minder extreem dan bij conventionele landbouw.
Dreigt er echt voedselschaarste in Nederland?
Echte schaarste is onwaarschijnlijk, maar de variëteit aan beschikbare producten kan wel afnemen en alles wordt duurder.