Dinsdag ochtend, 8:30 uur. Advocaat Marloes van der Berg bladert door haar dossiers wanneer haar telefoon rinkelt. Aan de andere kant van de lijn een bezorgde cliënt: “Mevrouw, hoe kan het dat de politie zoveel over mij weet? Dingen die helemaal niet kloppen staan in hun systemen.”
Het is een vraag die Van der Berg de laatste maanden steeds vaker hoort. En nu blijkt waarom.
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) heeft een vernietigend oordeel geveld over het inlichtingenteam van de Nederlandse politie. Het team overtreedt systematisch de privacywet door persoonsgegevens te verzamelen en te verwerken zonder wettelijke basis.
Wat doet het politie-inlichtingenteam precies fout?
Het onderzoek van de AP toont aan dat het inlichtingenteam van de politie jarenlang informatie heeft verzameld over burgers zonder zich aan de regels te houden. We praten hier niet over kleine administratieve foutjes, maar over structurele schendingen van je privacy.
Het team verzamelt gegevens uit verschillende bronnen – sociale media, openbare registers, informanten – en stopt deze in uitgebreide dossiers. Het probleem? Ze doen dit vaak zonder duidelijke wettelijke grondslag en bewaren informatie veel langer dan toegestaan.
De politie handelt hier als een soort privédetective die alles verzamelt wat ze kunnen vinden, zonder zich af te vragen of het wel mag.
— Dr. Bart van der Sloot, privacyexpert Tilburg University
Volgens de AP worden er dossiers aangelegd van mensen die helemaal niet verdacht zijn van een misdrijf. Soms gaat het om familieleden van verdachten, soms om mensen die toevallig in de buurt waren van een incident.
Deze overtredingen zijn aan het licht gekomen
De Autoriteit Persoonsgegevens heeft een lijst opgesteld van de belangrijkste schendingen. Het plaatje dat ontstaat is zorgwekkend:
- Verzameling van persoonsgegevens zonder wettelijke basis
- Bewaring van informatie veel langer dan wettelijk toegestaan
- Onvoldoende controle op de juistheid van gegevens
- Geen duidelijke procedures voor het corrigeren van foute informatie
- Ontoereikende beveiliging van gevoelige data
- Gebrek aan transparantie richting betrokkenen
| Type overtreding | Frequentie | Ernst |
| Verzameling zonder basis | Structureel | Hoog |
| Te lange bewaring | Zeer frequent | Gemiddeld |
| Onjuiste gegevens | Regelmatig | Hoog |
| Geen transparantie | Systematisch | Gemiddeld |
Wat het extra pijnlijk maakt: veel van deze problemen waren al jaren bekend binnen de politieorganisatie, maar er werd weinig gedaan om ze op te lossen.
Het is alsof je weet dat je huis op instorten staat, maar je blijft gewoon binnen zitten en hoopt dat het goed komt.
— Prof. mr. Gerrit-Jan Zwenne, privacyrecht Leiden University
Wat betekent dit voor jou als burger?
Misschien denk je: “Ik heb niks te verbergen, wat maakt het uit?” Maar de gevolgen van deze privacyschendingen reiken veel verder dan je denkt.
Ten eerste kan onjuiste of onvolledige informatie in politiedossiers je leven behoorlijk compliceren. Denk aan problemen bij het aanvragen van een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) voor een nieuwe baan, of onterechte controles omdat je in een systeem staat gemarkeerd.
Daarnaast gaat het om een fundamenteel principe: in een rechtsstaat horen overheidsdiensten zich aan de wet te houden. Als de politie zich niet aan privacyregels houdt, wat zegt dat over de rechtsstaat?
Elke burger heeft het recht te weten welke informatie de overheid over hem bewaart, en waarom. Dat is geen gunst, maar een grondrecht.
— Aleid Wolfsen, voorzitter Autoriteit Persoonsgegevens
Het probleem raakt ook het vertrouwen in de politie. Hoe kun je erop vertrouwen dat je gegevens veilig zijn als blijkt dat er structureel regels worden overtreden?
Voor sommige groepen zijn de gevolgen nog directer voelbaar. Mensen die actief zijn in de politiek, journalisten, of activisten kunnen ontdekken dat er uitgebreide dossiers over hen bestaan zonder dat ze ooit van een misdrijf verdacht zijn geweest.
De AP heeft de politie opdracht gegeven om binnen zes maanden met een verbeterplan te komen. Maar of dat voldoende is, valt te bezien. De problemen lijken zo diep geworteld dat een echte cultuurverandering nodig is.
Dit is niet iets wat je oplost met een nieuwe procedure. Het gaat om een andere manier van denken over privacy en burgerrechten.
— Mr. Vincent Böhre, advocaat IT-recht
Intussen kun je als burger wel stappen ondernemen. Je hebt het recht om te vragen welke gegevens de politie over je heeft. Dit heet een ‘inzageverzoek’ en je kunt het indienen via de website van de politie.
Het kan even duren voordat je antwoord krijgt – de politie heeft daar een maand de tijd voor – maar het geeft je wel inzicht in wat er over je bekend is. En mocht er onjuiste informatie tussen zitten, dan kun je verzoeken om correctie.
De komende maanden zal blijken of de politie echt bereid is om te veranderen, of dat er hardere maatregelen nodig zijn. Eén ding is zeker: de tijd dat overheidsdiensten ongecontroleerd gegevens konden verzamelen, is definitief voorbij.
Veelgestelde vragen
Kan ik weten welke gegevens de politie over mij heeft?
Ja, je kunt een inzageverzoek indienen via de website van de politie. Ze hebben een maand de tijd om te reageren.
Wat als er onjuiste informatie over mij wordt bewaard?
Je kunt een verzoek tot correctie indienen. De politie is verplicht om onjuiste gegevens te corrigeren of te verwijderen.
Krijgt de politie een boete voor deze overtredingen?
De AP heeft nog geen boete opgelegd, maar geeft de politie eerst de kans om de problemen op te lossen binnen zes maanden.
Hoe kan ik voorkomen dat mijn gegevens onterecht worden verzameld?
Volledig voorkomen is lastig, maar wees bewust van wat je online deelt en houd je privacyinstellingen op sociale media up-to-date.
Wat gebeurt er als de politie zich niet aan de eisen van de AP houdt?
Dan kan de AP alsnog een boete opleggen of andere dwangmaatregelen nemen om naleving af te dwingen.
Zijn andere overheidsdiensten ook onderzocht op privacyschendingen?
Ja, de AP onderzoekt regelmatig verschillende overheidsorganisaties. De politie is niet de enige die problemen heeft met privacynaleving.