Toen Pieter van der Berg gisteravond zijn telefoon opnam, hoorde hij de bezorgde stem van zijn grootste afnemer uit Duitsland. “We moeten onze bestellingen voor het komende kwartaal uitstellen,” zei de stem aan de andere kant van de lijn. “De situatie in Oekraïne en het Midden-Oosten maakt alles te onvoorspelbaar.”
Voor Van der Berg, eigenaar van een middelgrote exportonderneming in textiel, was dit het zoveelste telefoontje deze week. Zijn bedrijf, dat normaal gesproken voor miljoenen euro’s aan goederen naar Oost-Europa exporteert, ziet orders verdampen als sneeuw voor de zon.
“Ik heb dit nog nooit meegemaakt,” vertelt hij met een zucht. “Zelfs tijdens de coronacrisis hadden we meer duidelijkheid dan nu.”
Nederlandse exporteurs in de knel door wereldwijde onrust
Van der Berg staat niet alleen in zijn zorgen. Across Nederland uiten exportbedrijven hun bezorgdheid over de aanhoudende geopolitieke spanningen die hun internationale handel ernstig bedreigen. Van kleine familiebedrijven tot grote multinationals – iedereen voelt de impact van de wereldwijde onrust.
De combinatie van de oorlog in Oukraïne, toenemende spanningen in het Midden-Oosten, en de verslechterende relaties tussen het Westen en landen als China en Rusland, zorgt voor een perfecte storm in de exportwereld. Bedrijven die jarenlang hebben geprofiteerd van stabiele handelsroutes en betrouwbare afzetmarkten, zien nu hun fundamenten wegvallen.
De onzekerheid is het ergste. We kunnen geen plannen maken voor de komende maanden, laat staan voor volgend jaar.
— Marcus Janssen, Voorzitter Nederlandse Exporteurs Vereniging
Het probleem gaat verder dan alleen wegvallende orders. Transportkosten zijn door het dak geschoten, verzekeringspremies voor internationale transporten zijn verveelvoudigd, en veel traditionele handelsroutes zijn volledig afgesloten of onbetrouwbaar geworden.
Concrete gevolgen voor Nederlandse bedrijven
De impact van de geopolitieke onrust manifesteert zich op verschillende manieren. Hier een overzicht van de belangrijkste problemen waar exporteurs mee kampen:
- Wegvallende afzetmarkten: Rusland en Belarus zijn volledig weggevallen, terwijl orders uit China en het Midden-Oosten drastisch zijn afgenomen
- Stijgende transportkosten: Scheepvaart door de Rode Zee is onveilig geworden, waardoor langere routes nodig zijn
- Verzekeringsproblemen: Premies voor transportverzekeringen zijn in sommige gevallen met 300% gestegen
- Betalingsrisico’s: Banken zijn terughoudender geworden met kredietverzekeringen voor bepaalde regio’s
- Leveringsvertragingen: Alternatieve routes betekenen langere levertijden en ontevreden klanten
De cijfers spreken boekdelen. Volgens recente data van het Centraal Bureau voor de Statistiek is de Nederlandse export naar traditioneel belangrijke markten dramatisch gedaald:
| Bestemming | Daling export 2024 | Geschatte omzetverlies |
|---|---|---|
| Rusland | -87% | €2.3 miljard |
| China | -23% | €1.8 miljard |
| Midden-Oosten | -34% | €950 miljoen |
| Oost-Europa | -19% | €1.2 miljard |
We zien bedrijven die al drie generaties lang succesvol exporteren, nu voor het eerst in hun bestaan rode cijfers schrijven.
— Dr. Elisabeth Vermeer, Handelseconoom Erasmus Universiteit
Kleine bedrijven het hardst getroffen
Vooral kleinere exportbedrijven hebben het zwaar. Waar grote multinationals nog kunnen schuiven met hun portefeuille en nieuwe markten kunnen aanboren, hebben MKB-bedrijven vaak al hun eieren in één mandje gelegd.
Take bijvoorbeeld het verhaal van Cornelis de Wit, eigenaar van een gespecialiseerd machinebouwbedrijf uit Almelo. Zijn bedrijf leverde voornamelijk aan de olie- en gasindustrie in het Midden-Oosten. “Zeventig procent van onze omzet kwam uit die regio,” vertelt hij. “Nu durft niemand meer te investeren in nieuwe projecten.”
De Wit heeft inmiddels een kwart van zijn personeel moeten ontslaan en overweegt het bedrijf te verkopen. “Mijn vader heeft dit bedrijf opgebouwd, en nu moet ik het misschien wegdoen vanwege oorlogen waar ik niets aan kan doen.”
Zijn verhaal is representatief voor honderden Nederlandse exportbedrijven. Veel eigenaren zijn genoodzaakt pijnlijke beslissingen te nemen:
- Personeelsreducties van gemiddeld 15-20%
- Uitstellen van investeringen in nieuwe machines en technologie
- Zoeken naar volledig nieuwe afzetmarkten
- Heronderhandeling van bestaande contracten
- In sommige gevallen: bedrijfsovername of sluiting
Overheid zoekt naar oplossingen
De Nederlandse regering erkent de ernst van de situatie. Minister van Economische Zaken Micky Adriaansens kondigde recent een steunpakket aan van €500 miljoen voor getroffen exportbedrijven. Het pakket omvat kredietgaranties, subsidies voor marktverkenning in nieuwe regio’s, en ondersteuning bij het vinden van alternatieve handelsroutes.
Nederlandse exporteurs zijn de ruggengraat van onze economie. We laten ze niet in de steek in deze moeilijke tijden.
— Minister Micky Adriaansens, Economische Zaken
Toch zijn veel ondernemers sceptisch over de effectiviteit van overheidssteun. “Geld is mooi,” zegt exporteur Van der Berg, “maar wat we echt nodig hebben is stabiliteit en voorspelbaarheid. En dat kan de regering niet garanderen zolang de wereld in brand staat.”
De Export Credit Agency (ECA) van Nederland werkt ondertussen aan nieuwe verzekeringsprodukten die speciaal zijn ontworpen voor de huidige geopolitieke realiteit. Deze verzekeringen moeten exporteurs helpen om toch zaken te doen in risicovolle markten, zij het tegen hogere premies.
Zoeken naar nieuwe kansen
Niet alle verhalen zijn somber. Sommige exporteurs slagen erin nieuwe kansen te vinden in de crisis. Bedrijven die zich richten op hernieuwbare energie en groene technologie zien juist een toename in de vraag, vooral uit Afrika en Latijns-Amerika.
“We hebben onze focus verlegd van Rusland naar Brazilië en Mexico,” vertelt Sandra Koops, directeur van een windenergiebedrijf uit Groningen. “Het was een moeilijke transitie, maar nu draaien we zelfs beter dan voor de crisis.”
Crisis betekent ook kans. Bedrijven die zich kunnen aanpassen, komen er vaak sterker uit.
— Prof. Dr. Hans Westerbeek, Nyenrode Business University
De komende maanden zullen cruciaal zijn voor de Nederlandse exportsector. Veel hangt af van de verdere ontwikkeling van de geopolitieke situatie, maar ook van het vermogen van bedrijven om zich aan te passen aan de nieuwe realiteit.
Veelgestelde vragen
Welke sectoren worden het hardst getroffen door de geopolitieke onrust?
Vooral de machine-industrie, chemie, en agrarische export ondervinden grote problemen door wegvallende orders uit Rusland, China en het Midden-Oosten.
Krijgen exportbedrijven steun van de overheid?
Ja, er is een steunpakket van €500 miljoen beschikbaar met kredietgaranties en subsidies voor marktverkenning in nieuwe regio’s.
Zijn er ook kansen in deze crisis?
Bedrijven in groene technologie en hernieuwbare energie zien juist groei, vooral in Afrika en Latijns-Amerika.
Hoe lang duurt deze crisis waarschijnlijk?
Experts verwachten dat de impact nog minstens twee jaar voelbaar zal zijn, afhankelijk van de geopolitieke ontwikkelingen.
Kunnen kleine exportbedrijven dit overleven?
Dat hangt af van hun flexibiliteit en financiële buffer. Veel MKB-bedrijven zoeken nieuwe markten of overwegen samenwerking met andere bedrijven.
Welke nieuwe markten zijn interessant voor Nederlandse exporteurs?
Afrika, Latijns-Amerika en Zuidoost-Azië bieden kansen, vooral voor technologie en duurzame producten.