Ingrid zit aan haar keukentafel en staart naar de stembiljet die ze net heeft ingevuld. Niet voor zichzelf, maar voor haar 78-jarige buurman Henk, die haar volmacht heeft gegeven omdat hij slecht ter been is. “Het voelt raar,” zegt ze tegen haar man. “Ik bepaal nu eigenlijk mee wie er voor hem aan de macht komt.”
Wat Ingrid niet weet, is dat ze deel uitmaakt van een groeiend fenomeen in Nederland. Miljoenen Nederlanders stemmen niet meer zelf, maar geven hun stem weg via een volmacht. En dat baart experts zorgen.
De cijfers zijn verrassend: bij sommige verkiezingen gaat het om meer dan 10% van alle uitgebrachte stemmen. Dat betekent dat honderdduizenden mensen hun democratische recht overdragen aan iemand anders. Een ontwikkeling die vragen oproept over de integriteit van ons verkiezingssysteem.
Waarom stemmen zoveel Nederlanders per volmacht?
Het Nederlandse volmachtsysteem is eigenlijk bedoeld voor uitzonderlijke situaties. Denk aan ziekte, vakantie of werk in het buitenland. Maar de praktijk wijst uit dat het gebruik ervan steeds normaler wordt.
Professor Henk van der Kolk van de Universiteit Twente heeft dit fenomeen bestudeerd. Hij ziet verschillende oorzaken voor de toename van volmachtstemmen.
De drempel om een volmacht te gebruiken is heel laag geworden. Mensen zien het niet meer als uitzondering, maar als gemakkelijke oplossing.
— Prof. Henk van der Kolk, verkiezingsonderzoeker
De redenen waarom mensen kiezen voor een volmacht zijn divers:
- Vakantie of weekendje weg tijdens verkiezingen
- Ziekte of fysieke beperkingen
- Werkverplichtingen of dienstreizen
- Gemak – geen tijd om naar het stembureau te gaan
- Onzekerheid over eigen stemkeuze
Vooral die laatste reden is opvallend. Uit onderzoek blijkt dat sommige kiezers hun volmacht geven aan familieleden die “meer verstand van politiek hebben” of “beter kunnen kiezen”.
De zwakke plekken in ons systeem
Het probleem zit hem niet zozeer in het bestaan van volmachten, maar in de manier waarop het systeem werkt. Nederland hanteert een relatief soepel volmachtsysteem vergeleken met andere landen.
Kijk maar naar deze vergelijking met onze buurlanden:
| Land | Volmacht toegestaan? | Voorwaarden | Controle |
| Nederland | Ja | Minimaal | Beperkt |
| België | Ja | Streng | Uitgebreid |
| Duitsland | Zeer beperkt | Medische verklaring vereist | Streng |
| Frankrijk | Nee | N.v.t. | N.v.t. |
Dr. Sarah Wolff, democratie-expert aan de Universiteit van Amsterdam, wijst op de risico’s van ons huidige systeem.
We hebben eigenlijk een eresysteem. Er wordt nauwelijks gecontroleerd of iemand daadwerkelijk verhinderd is om te stemmen. Dat maakt misbruik mogelijk.
— Dr. Sarah Wolff, democratie-expert
De controle is inderdaad minimaal. Je hoeft alleen maar een formulier in te vullen en te verklaren dat je verhinderd bent. Niemand checkt of dat klopt. Bovendien kan ̩̩n persoon meerdere volmachten krijgen Рin theorie zelfs tientallen.
Wat betekent dit voor onze democratie?
Het massale gebruik van volmachten heeft concrete gevolgen voor hoe onze democratie functioneert. Ten eerste verdwijnt het geheime karakter van de stem. De persoon die jouw volmacht heeft, weet precies op wie jij “stemt”.
Ten tweede ontstaat er ruimte voor beïnvloeding. Familie-patriarch die de stemmen van de hele familie verzamelt? Werkgever die werknemers “helpt” met stemmen? Het gebeurt vaker dan je denkt.
Gemeenten melden regelmatig verdachte situaties:
- Personen die met tientallen volmachten naar het stembureau komen
- Groepen mensen die samen stemmen en overleggen
- Volmachten die worden “geruild” tussen partijen
- Commerciële organisaties die volmachtdiensten aanbieden
Burgemeester Linda van der Meer van een middelgrote gemeente herkent deze problemen.
Wij zien soms mensen met 20 of 30 volmachten. Dat kan niet de bedoeling zijn van het systeem. Maar juridisch kunnen we er weinig tegen doen.
— Linda van der Meer, burgemeester
Het probleem wordt verergerd doordat volmachtstemmen niet evenredig verdeeld zijn over de bevolking. Uit onderzoek blijkt dat bepaalde groepen veel vaker gebruik maken van volmachten:
- Ouderen (vanwege gezondheidsredenen)
- Hoger opgeleiden (vaker op reis/zakenreis)
- Mensen met migratieachtergrond (familie-invloeden)
- Mensen in verzorgingstehuizen
Dit kan de uitslag van verkiezingen beïnvloeden, vooral bij lokale verkiezingen waar iedere stem telt.
Oplossingen voor een sterker systeem
Experts zijn het erover eens dat het huidige systeem moet worden aangepast. Maar hoe? De oplossingen lopen uiteen van kleine aanpassingen tot grote hervormingen.
De Kiesraad heeft al verschillende aanbevelingen gedaan:
- Beperking van het aantal volmachten per persoon
- Strengere controle op de redenen voor volmachten
- Uitbreiding van mogelijkheden om eerder te stemmen
- Betere voorlichting over alternatieven
Politicoloog Mark Bovens pleit voor een fundamentele herziening.
We moeten terug naar de oorspronkelijke bedoeling: volmachten alleen in uitzonderlijke gevallen. Het gemak mag niet ten koste gaan van de integriteit van onze democratie.
— Prof. Mark Bovens, politicoloog
Andere landen laten zien dat het anders kan. België heeft een strenger systeem waarbij je een geldige reden moet aantonen. Duitsland staat volmachten alleen toe bij ziekte, met medische verklaring.
Tegelijkertijd zijn er ook moderne oplossingen denkbaar. Digitaal stemmen, langere openingstijden van stembureaus, of stemmen per post zouden het voor mensen makkelijker maken om zelf te stemmen.
De discussie over volmachtstemmen raakt aan de kern van onze democratie: hoe zorgen we ervoor dat iedereen kan deelnemen, zonder de integriteit van het proces in gevaar te brengen? Het antwoord op die vraag bepaalt mede hoe onze democratie er in de toekomst uitziet.
Voor Ingrid aan de keukentafel is het voorlopig duidelijk: volgend jaar gaat ze haar buurman helpen om zelf naar het stembureau te komen. “Zijn stem hoort bij hem,” zegt ze. “Niet bij mij.”
Veelgestelde vragen
Hoeveel mensen stemmen er per volmacht in Nederland?
Bij landelijke verkiezingen gaat het om ongeveer 5-8% van alle stemmen, bij lokale verkiezingen kan dit oplopen tot meer dan 10%.
Kan iedereen zomaar een volmacht geven?
Officieel moet je verhinderd zijn om zelf te stemmen, maar er wordt nauwelijks gecontroleerd of dit klopt.
Hoeveel volmachten mag één persoon hebben?
Er is geen wettelijke limiet, maar de Kiesraad adviseert gemeenten om dit te beperken tot maximaal 10 volmachten per persoon.
Weet de persoon met de volmacht op wie ik stem?
Ja, degene die jouw volmacht heeft kan zien en bepalen op welke partij en kandidaat jouw stem gaat.
Kunnen volmachten de uitslag beïnvloeden?
Bij krappe verkiezingen kunnen volmachtstemmen inderdaad het verschil maken, vooral op lokaal niveau.
Gaan andere landen hun systeem veranderen?
Verschillende Europese landen zijn hun volmachtsysteem aan het herzien vanwege zorgen over misbruik en democratische integriteit.