Theo stapt uit zijn twintig jaar oude Opel Corsa bij het tankstation in Groningen en schudt zijn hoofd terwijl hij naar de prijzen kijkt. “Een euro zeventig per liter,” mompelt hij tegen zichzelf. “En dat is dan nog met die verlaging.” Als schoonmaker verdient de 58-jarige vader van twee net genoeg om rond te komen, maar elke tank benzine voelt als een klap in zijn gezicht.
Wat Theo niet weet, is dat hij onderdeel is van een pijnlijke paradox. Terwijl de regering trots is op de accijnsverlaging die automobilisten zou moeten helpen, zijn het juist mensen zoals hij – met de laagste inkomens – die er het minst van profiteren.
Het is een bittere ironie die miljoenen Nederlandse huishoudens dagelijks ervaren aan de pomp.
Waarom de Accijnsverlaging Vooral de Rijken Helpt
De accijnsverlaging op brandstof was bedoeld als steunmaatregel voor alle Nederlanders die worstelen met hoge energieprijzen. Maar de praktijk wijst uit dat deze maatregel vooral mensen met hogere inkomens ten goede komt.
De reden is simpel: wie meer rijdt, profiteert meer van goedkopere brandstof. En wie rijdt er meer? Mensen met hogere inkomens die zich duurdere auto’s kunnen veroorloven, verder van hun werk wonen, of vaker op vakantie gaan.
De accijnsverlaging is eigenlijk een omgekeerde Robin Hood-maatregel. We pakken geld uit de algemene middelen en geven het vooral aan mensen die het al beter hebben.
— Prof. dr. Marieke van der Berg, Fiscaal econoom Erasmus Universiteit
Ondertussen zitten mensen met lagere inkomens vast in een web van omstandigheden die ervoor zorgen dat zij juist minder van deze steun profiteren. Zij rijden vaak minder kilometers, hebben oudere auto’s die meer verbruiken per kilometer, of zijn soms helemaal aangewezen op het openbaar vervoer.
De Cijfers Liegen Niet: Wie Profiteert Werkelijk?
Recent onderzoek van het Centraal Planbureau toont aan hoe scheef de verdeling van de accijnsverlaging uitpakt. De verschillen zijn schrijnend:
| Inkomensgroep | Gemiddeld voordeel per jaar | Percentage van inkomen |
|---|---|---|
| Laagste 20% | €85 | 0,3% |
| Middenklasse | €165 | 0,4% |
| Hoogste 20% | €245 | 0,3% |
Maar deze cijfers vertellen nog niet het hele verhaal. Kijk je naar absolute bedragen, dan wordt de ongelijkheid nog duidelijker:
- Huishoudens met een inkomen boven de €70.000 besparen gemiddeld €280 per jaar
- Huishoudens met een inkomen onder de €25.000 besparen slechts €65 per jaar
- Mensen zonder auto – vaak de allerarmsten – krijgen helemaal niets
- Tweeverdieners in de Randstad profiteren het meest door lange woon-werkafstanden
Het is eigenlijk logisch als je erover nadenkt. Iemand die dagelijks van Almere naar Amsterdam pendelt in een lease-auto heeft veel meer aan goedkopere benzine dan iemand die één keer per week naar de supermarkt rijdt.
— Dr. Sandra Hoekstra, Mobiliteitsexpert TU Delft
Het Verhaal Achter de Statistieken
Voor mensen zoals Theo betekent dit dat de steunmaatregel die hem zou moeten helpen, vooral zijn beter verdienende buren ten goede komt. Zijn buurman, een IT-consultant die dagelijks naar Amsterdam rijdt, bespaart maandelijks meer op brandstof dan Theo in een heel jaar.
Deze scheve verdeling heeft verschillende oorzaken die diep geworteld zijn in onze samenleving:
Mobiliteitspatronen: Mensen met hogere inkomens wonen vaker in de suburbs en rijden langere afstanden. Zij hebben de luxe om te kiezen voor een huis met tuin verder van de stad, wetende dat zij zich het pendelen kunnen veroorloven.
Autobezit: Hoewel de meeste Nederlandse huishoudens een auto hebben, is er een duidelijk verschil in gebruik. Lagere inkomens gebruiken hun auto vooral voor noodzakelijke ritten, terwijl hogere inkomens ook recreatief meer rijden.
We zien dat mensen met lagere inkomens hun auto vooral gebruiken voor boodschappen en belangrijke afspraken. Elke rit wordt afgewogen tegen de kosten. Rijkere mensen denken daar minder over na.
— Joost Vermeulen, Onderzoeker Sociaal en Cultureel Planbureau
Woonlocatie: Armere huishoudens wonen vaker in steden waar het openbaar vervoer beter is, maar waar parkeren duur is en een auto minder noodzakelijk. Rijkere huishoudens wonen juist daar waar een auto onmisbaar is.
Alternatieven Die Wel Werken
Economen en beleidsexperts pleiten daarom voor gerichte maatregelen die wel eerlijk uitpakken. In plaats van een algemene accijnsverlaging zouden er andere instrumenten ingezet kunnen worden.
Een inkomensafhankelijke mobiliteitsvergoeding zou bijvoorbeeld veel gerichter zijn. Of een verhoging van de zorgtoeslag en huurtoeslag, waardoor mensen met lagere inkomens direct geholpen worden zonder dat de effecten verwaterd raken.
Als je echt de mensen wilt helpen die het moeilijk hebben, geef ze dan direct geld. Niet via een omweg die vooral anderen ten goede komt.
— Prof. dr. Erik Verhagen, Belastingrecht Universiteit van Amsterdam
Andere landen experimenteren met slimme alternatieven. Duitsland heeft bijvoorbeeld een mobiliteitsbudget voor lagere inkomens dat zowel voor brandstof als voor openbaar vervoer gebruikt kan worden. Frankrijk geeft gerichte vouchers aan mensen onder een bepaalde inkomensgrens.
Ondertussen blijft Theo, net als miljoenen andere Nederlanders, hopen dat de volgende tank benzine niet nóg duurder wordt. Hij weet niet dat de steun die voor hem bedoeld was, vooral zijn rijkere buren helpt. Maar hij voelt wel elke dag de pijn van een beleid dat bedoeld was om te helpen, maar vooral de ongelijkheid vergroot.
Veelgestelde Vragen
Waarom helpt de accijnsverlaging lage inkomens minder?
Mensen met lage inkomens rijden gemiddeld minder kilometers en profiteren daarom minder van goedkopere brandstof per liter.
Hoeveel bespaar ik gemiddeld door de accijnsverlaging?
Dit hangt af van je rijgedrag, maar varieert van €65 per jaar voor de laagste inkomens tot €280 voor de hoogste inkomens.
Zijn er betere alternatieven voor de accijnsverlaging?
Ja, gerichte inkomenssteun of verhoogde toeslagen zouden eerlijker uitpakken dan een algemene brandstofkorting.
Krijgen mensen zonder auto ook steun?
Nee, de accijnsverlaging helpt alleen mensen die daadwerkelijk brandstof kopen, vaak de allerarmsten vallen dus buiten de boot.
Hoe lang blijft de accijnsverlaging van kracht?
De regering evalueert de maatregel regelmatig, maar concrete einddatums worden vaak aangepast afhankelijk van de energieprijzen.
Waarom kiest de regering niet voor gerichtere maatregelen?
Algemene maatregelen zoals accijnsverlaging zijn administratief eenvoudiger uit te voeren dan gerichte steun, maar pakken dus minder eerlijk uit.