Mevrouw Van der Berg staart naar het scherm van haar laptop en zucht diep. De 62-jarige ambtenaar bij het ministerie van Financiën heeft net de laatste cijfers van de rijksbegroting doorgenomen. “Mijn god,” fluistert ze tegen haar collega, “we hebben letterlijk niets meer over voor als er morgen iets gebeurt.”
Het is een realiteit die steeds meer Nederlanders raakt. Na jaren van coronasteun, energiecrisis en inflatie zit de Nederlandse staatskas zo goed als leeg. Het kabinet heeft amper financiële ruimte om een nieuwe crisis op te vangen.
En dat terwijl niemand weet wat ons morgen te wachten staat.
Waarom de Nederlandse schatkist bijna leeg is
De cijfers liegen er niet om. Nederland heeft de afgelopen jaren miljarden uitgegeven aan crisismaatregelen. Van coronasteun tot energietoelagen – alles heeft zijn tol geëist op de rijksbegroting.
Het probleem zit hem niet alleen in de uitgaven. Ook de inkomsten vallen tegen. Bedrijven die minder winst maken, betekent minder belastinginkomsten. Huishoudens die worstelen met hoge prijzen, geven minder uit. En dat voelt de overheid direct in haar portemonnee.
We zitten in een situatie waarin elke euro al drie keer is uitgegeven voordat hij binnen is. Dat is geen houdbare positie voor een land.
— Prof. dr. Janssen, econoom Universiteit van Amsterdam
De schuld van Nederland is weliswaar nog altijd relatief laag vergeleken met andere Europese landen, maar de trend is zorgwekkend. Elke maand stijgt de staatsschuld verder.
De harde cijfers: waar staat Nederland nu?
Om te begrijpen hoe kritiek de situatie is, moeten we naar de concrete getallen kijken. Deze tabel toont de financiële positie van het kabinet:
| Begrotingstekort 2024 | €18,2 miljard |
| Totale staatsschuld | €447 miljard |
| Beschikbare reserves | €3,1 miljard |
| Uitgaven coronacrisis | €87 miljard |
| Energietoelagen 2022-2023 | €23 miljard |
De belangrijkste uitgavenposten van de afgelopen jaren:
- Coronasteunpakket voor bedrijven en werknemers
- Energietoelagen voor huishoudens
- Extra uitgaven voor defensie
- Opvang van Oekraïense vluchtelingen
- Investeringen in klimaatmaatregelen
- Compensatie voor gedupeerden toeslagenaffaire
Het kabinet heeft de juiste keuzes gemaakt tijdens de crises, maar nu betalen we de rekening. En die rekening is hoger dan verwacht.
— Drs. Bakker, begrotingsdeskundige
Wat betekent dit voor gewone Nederlanders?
Voor veel mensen voelt dit als abstract gepraat over grote getallen. Maar de gevolgen zijn heel concreet en raken iedereen.
Als er morgen een nieuwe crisis uitbreekt – denk aan een natuurramp, een nieuwe pandemie, of een economische schok – dan heeft het kabinet simpelweg geen geld om snel in te grijpen. Dat betekent dat hulp langer op zich laat wachten, of dat er keuzes gemaakt moeten worden wie wel en wie geen steun krijgt.
Ook voor investeringen in de toekomst is er minder ruimte. Plannen voor betere zorg, onderwijs of infrastructuur moeten op de lange baan. Of er moet bezuinigd worden op andere terreinen.
We hebben onszelf in een hoek geschilderd. Elke nieuwe uitgave betekent dat er ergens anders minder geld beschikbaar is.
— Mr. De Vries, staatsrechtdeskundige
Voor jongeren betekent dit dat zij straks de rekening gepresenteerd krijgen. De schulden van vandaag moeten door de volgende generatie worden afbetaald. Dat zorgt voor spanning tussen jong en oud over wie verantwoordelijk is voor deze situatie.
Welke opties heeft het kabinet nog?
Hoewel de situatie nijpend is, staat Nederland er niet helemaal alleen voor. Er zijn nog enkele opties, maar allemaal hebben ze pijnlijke gevolgen.
De eerste optie is bezuinigen. Maar na jaren van krimpende overheidsuitgaven is er weinig vet meer op de botten. Elke bezuiniging raakt direct voorzieningen waar mensen van afhankelijk zijn.
Een tweede optie is belastingen verhogen. Maar Nederlandse burgers en bedrijven betalen nu al behoorlijk veel belasting. Verdere verhogingen kunnen de economie verder onder druk zetten.
De derde optie is meer lenen. Nederland kan zich nog altijd relatief goedkoop geld lenen op de internationale markten. Maar dat betekent wel dat de schuld verder oploopt en toekomstige generaties nog meer moeten terugbetalen.
Er zijn geen makkelijke keuzes meer. Wat we ook doen, het heeft gevolgen voor miljoenen Nederlanders.
— Prof. dr. Smit, Erasmus Universiteit
De internationale context
Nederland staat niet alleen in deze situatie. Veel Europese landen worstelen met vergelijkbare problemen. Frankrijk, Italië en België hebben zelfs nog hogere schulden en tekorten.
Maar dat maakt het probleem niet kleiner. Integendeel, als meerdere landen tegelijk in de problemen komen, wordt het moeilijker om elkaar te helpen. De Europese Unie heeft weliswaar noodfondsen, maar ook die hebben hun grenzen.
Bovendien maken de internationale spanningen en de oorlog in Oekraïne alles duurder. Defensie-uitgaven stijgen, energieprijzen blijven hoog, en de wereldeconomie groeit langzamer dan gehoopt.
FAQs
Hoe erg is de Nederlandse staatsschuld vergeleken met andere landen?
Nederland heeft met 52% van het BBP een relatief lage staatsschuld, maar het tekort groeit snel.
Kan Nederland failliet gaan?
Nee, landen gaan niet failliet zoals bedrijven, maar ze kunnen wel in betalingsproblemen komen waardoor lenen veel duurder wordt.
Waarom kan het kabinet niet gewoon meer geld bijdrukken?
Nederland heeft de euro en kan niet zelf geld bijdrukken. Dat doet alleen de Europese Centrale Bank.
Wat gebeurt er als er morgen een nieuwe crisis uitbreekt?
Dan moet het kabinet kiezen tussen meer lenen, bezuinigen elders, of beperktere steun verlenen dan in eerdere crises.
Gaan de belastingen omhoog?
Dat is zeer waarschijnlijk, hoewel het kabinet dat nog niet officieel heeft aangekondigd.
Hoe lang duurt het voordat Nederland er weer bovenop is?
Economen schatten dat het minstens 5-10 jaar duurt voordat er weer ruimte is voor grote uitgaven, afhankelijk van economische groei.